خصوصیات کلی دریای خزر

دریای خزر به عنوان بزرگترین حوضه ی آبی داخل خشكی در مرز قاره آسیا و اروپا واقع است كه اكنون پنج كشور ساحلی جمهوری اسلامی ایران، جمهوری آذربایجان، فدراسیون روسیه، قزاقستان و تركمنستان پیرامون آن قرار می‌گیرند .

 

دریای خزر فاقد ارتباط هیدرولوژیک به دریاهای آزاد است، با این حال كشتیرانی از طریق رودخانه ولگا و سپس كانال ولگا - دن به دریای آزوف و دریای بالتیك صورت می‌گیرد.



بسیاری از پارامترهای فیزیوگرافی دریای خزر (مانند مساحت، حجم، ژرفا) با نوسان تراز آب تغییر می‌كنند از این رو ذكر این مشخصات باید با ذكر تراز آب دریای خزر همراه باشد، به این دلیل در بسیاری از منابع علمی و نقشه‌ها مشخصات دریای خزر در تراز 28- متر تنظیم شده‌اند. بیشترین ژرفای دریای خزر 1025 متر (واقع در خزر جنوبی) و میانگین ژرفای آن 208 متر است (Nikolaeva, 1971).

 

 

نام كشور

مساحت (كيلومترمربع)

جمعيت (ميليون نفر)

کشور

واقع در حوضه آبريز

کشور

ساکن در حوضه آبريز

ايران

1685000

185000

65

11

تركمنستان

488100

400000

1/4

4/0

قزاقستان

2717300

695000

1/17

4/0

روسيه

17075400

1670000

148

60

جمهوری آذربايجان

86600

866000

6/7

6/7

 

   

توزیع ژرفا و مساحت هر ناحیه در تراز آب بسیار متفاوت است. بیشترین مساحت بستر دریا مربوط به ژرفای تا 100 است (62%) و بیشترین حجم آب دریا در ژرفای 100 تا 600 متر قرار می‌گیرد (The Caspian Sea; Hydrology., 1986).  از حدود 4400 كیلومتر خط ساحلی دریای خزر 695 كیلومتر آن در روسیه، 600 كیلومتر در جمهوری آذربایجان، 820 كیلومتر در ایران، 650 كیلومتر در تركمنستان و 1600 كیلومتر در قزاقستان واقع است.

مساحت دریای خزر در تراز 28- متر (بالتیك) 376345 كیلومترمربع و حجم آب آن در این تراز، 78081 كیلومتر مكعب است (The Caspian., 1986).

 

تقسیم‌بندی دریای خزر

دریای خزر را براساس موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های ساختاری بستر و ساختارهای فیزیكی و با در نظر گرفتن خصوصیات هیدرولوژیكی به سه بخش خزر شمالی، خزر میانی، خزر جنوبی تقسیم شده است .

خزر شمالی:

این بخش توسط یك خط فرضی كه شبه جزیره چچن را به دهانه تیوپ كاراگان در شبه جزیره مانقشلاق وصل می‌كند از خزر میانی جدا می‌شود. مساحت آن 80000 كیلومتر مربع است (Marret et al., 2004). حجم آبی در حدود 397 كیلومتر مكعب برابر 1% از حجم كل آب خزر را در خود جای ‌داده است. نسبت مساحت خزر شمالی به كل مساحت دریا 3/24% است. بیشترین عمق در این قسمت از حوضه 20-15 متر بوده و میانگین عمق آن 5 الی 6 متر می‌باشد .(Marret et al., 2004)

خزر میانی:

مرز جنوبی این بخش خطی است كه شبه جزیره آبشوران و یا دقیق‌تر جزیره ژیلوئی را به دماغه كوالی یا خوالی در شرق خزر وصل می‌نماید. این محدوده نسبت به خزر شمالی دارای عمق بیشتری است. بیشترین عمق آن 788 متر و عمق متوسط آن 192 متر برآورد شده است. خزر میانی دارای مساحتی در حدود 138000 كیلومتر مربع می‌باشد كه 4/34 % درصد از كل مساحت دریا است حجم آب در این بخش 26439 كیلومتر مكعب است كه 9/33 % درصد از حجم كل آب دریا  در این بخش قرار دارد (Marret et al., 2004).

در محدوده خزر جنوبی و میانی یك برآمدگی مشخص وجود دارد تحت نام گردنه آبشوران (Apsheron Sill) این برآمدگی در واقع دنباله چین‌خوردگی‌های قفقاز بوده كه از شبه جزیره آبشوران تا كرانه شرقی امتداد می‌یابد. اكثر میادین هیدروكربوری جمهوری آذربایجان و تركمنستان در قلمرو این برآمدگی زیر آبی قراردارند (عرب‌زاده، 1381).

نقشه ی دريای خزر

1- منحنی تراز بستر (متر) 2- محل تقسيم فرضی خزر به بخش‌های شمالی, ميانی و جنوبی 3- نيمرخ های اقيانوس شناسی برای اندازه گيری پارامترهاي هيدروفيزيک و هيدروشيمی (The Caspian Sea, 1986).

خزر جنوبی:

محدوده این منطقه مرز جنوبی خزر میانی تا كرانه‌های ساحل ایران می‌باشد. خزر جنوبی نسبت به سایر نقاط دریا دارای عمیق‌ترین نقاط است. بیشترین عمق در این قسمت 1025 متر و متوسط آن 325 متر می‌باشد Marret et al., 2004) ).

مساحت این بخش از حوضه 168000 كیلومتر مربع بوده (Marret et al., 2004), كه 3/39 % درصد از كل مساحت دریا را شامل می‌شود. حجم آب موجود در این بخش 51245 كیلومتر مكعب معادل با 6/65 % از حجم كل آب دریا است (عرب‌زاده، 1381). همانطور كه اشاره گردید به علت نوسانات تراز آب اعداد ذكر شده در منابع مختلف، گوناگون است.